Vấn đề bản sắc đối với kiến trúc Sài Gòn – TP.HCM – P4

5. kiến trúc Sài Gòn – thành phố Hồ Chí Minh thời kỳ đổi mới mở cửa
Đây là thời kỳ kiến trúc bắt đầu bung ra mạnh mẽ nhất, đầu tiên là lĩnh vực nhà dân tự xây dựng, rồi đến việc xây dựng những khu ở lớn, cải tạo tân trang các công trình cũ, xây dựng thêm các công trình phúc lợi và dịch vụ công cộng, tiếp đó là đầu tư của nước ngoài vào nhà đất…
Chưa bao giờ Kiến trúc Việt Nam nói chung, đặc biệt là thành phố Hồ Chí Minh và Hà Nội nói riêng xây dựng kiến trúc sôi nổi rộn rịp đến như thế – kiến trúc đã bước đầu làm thay đổi bộ mặt thành phố.
5.1. Kiến trúc nhà ở
– Nhà ở là nỗi bức xúc lớn của thành phô” sau chiến tranh, nhưng phải đến lúc này khi nhà nước khuyến khích nhân dân tự xây dựng nhà ở cho mình thì mới là lúc bộc phát. Đầu tiên là quân đội, hàng vạn chiến sĩ, sĩ quan quân đội sau chiến tranh trở về họ gần như không còn gì nữa, và chỗ ở đôi với họ là bức xúc hơn bao giờ hết. Thành phố Sài Gòn cũ, đất quân sự rất lớn, lúc này đất như là quả thực và được chia cho cán bộ chiến sĩ sử dụng. Phong trào xây dựng nhà bùng nổ từ trong quân đội lan ra đến bên ngoài. Các lô đất trong nội thành trước đây xây dựng bán kiên cố nay được xây dựng lại thành nhà phố – các khu đất trống, các nghĩa trang giải toả ở các quận cũng được chia lô bán cho nhân dân cất nhà. Phong trào nhà phố, nhà liên kế dấy lên từ đây và chiếm vị trí chủ đạo trong việc xây dựng nhà ở thành phố. Nhà riêng lẻ tự xây dĩ nhiên dẫn đến trăm hoa đua nở, từ ông chủ, anh thìầu xây dựng, thậm chí anh cò đất … đều trở thành KTS và họ sáng tác ra đủ kiểu đủ loại nhà. Kiến trúc thành phố chưa bao giờ hỗn tạp đến như thế. Từng dãy phố mới, từng khu dân cư mới, đâu đâu cũng xuất hiện nhà phố, đến mức sau đó các công ty kinh doanh phát triển nhà cũng chia lô bán đất ngay trong các khu ở mới.
Nhà phố là mốt thời thượng, là mục tiêu phấn đâu của người thành phố. Loạn thì có loạn nhưng dẫu sao một bộ phận không nhỏ trong nhân dân đã có chỗ ở, chỗ làm ăn. Cho đến nay nhà phố vẫn chiếm địa vị cao nhất trong các loại hình nhà ở, nhưng dần dần đi vào quy luật hơn, đó là sự giản dị nhẹ nhàng thanh thoát hơn ngoài mặt đứng và sự bố trí phòng ốc, thông thoáng gió tốt hơn trong nội thất. Bởi người Sài Gòn (dù cũ hay mới) dẫu chưa đến mức quá thực dụng, nhưng người ta cũng biết tìm đến cái gì là hiệu quả nhất, có ích nhất. Đến nay chỉ một lô đất bé xíu người ta cũng có thể tạo ra cho mình một nơi ở tử tế nhất.
Tuy nhiên nhà riêng lẻ phải giảm bớt dần, phải chuyển hoá dần sang loại hình chung cư mới phù hợp với một thành phô” văn minh hiện đại. Điều cần nói là nhà phố liên kế không phải là một hình thức kiến trúc mang tính bản sắc: mà chỉ là loại hình nhà phù hợp nhất với một giai đoạn lịch sử nhất định, phù hợp một trình độ phát triển kinh tế nhất định mà gần như nước nào củng có, nhất là các nước Phương Đông.
– Trong thời kỳ đổi mới nhà chung cư không được mấy ưa thích. Nhà chung cư trở thành giải pháp tình thế để giải quyết nhà ở cho những người bị giải toả, những người thu nhập thấp và một số cán bộ công nhân viên chức. Vì thế nhà chung cư thời này còn kém cả nhà chung cư thời kỳ bao cấp. Kiến trúc giản đơn rất thiếu sự đầu tư nghiên cứu về mặt công năng, về kỹ thuật, về thông thoáng gió, về hình thức mặt tiền vv… Vì thế kiến trúc xuống cấp rất nhanh chóng – và bị người ở (những người chấp nhận ở lại không đi nơi khác hoặc những người mới mua lại nhà), đục phá sửa đổi thêm bớt rất nhiều. Điển hình là khu 1A, 1B Nguyễn Đình Chiểu Quận 1, có thể trong thời gian tới những nhà chung cư đó sẽ trở thành nỗi nhức nhối cho kiến trúc đô thị. Khi mà phương thức chia lô bán đất ở nội thành cũ đã gần cạn kiệt và quá đắt thì nhà chung cư trở nên đắt giá và trở thành đối tượng kinh doanh có lợi của các công ty địa ốc. Mặt khác những ngôi nhà chung cư trở nên sáng sủa bởi đường nét, màu sắc, chi tiết kiến trúc … trở nên đa dạng phong phú hơn, có vẻ hấp dẫn hơn. Các chung cư đã có bàn tay của KTS trau chuốt không phải chỉ riêng mặt tiền mà mặt bằng công năng, kỹ thuật cũng có những nghiên cứu tìm tòi nhất định. Một số khu chung cư tương đối thành công về nhiều mặt như khu Hùng Vương, xóm cải Quận 5, Hồ Văn Huê Quận Phú Nhuận, Khánh Hội Quận 4 vv… Song không ít chung cư chỉ được cái vỏ hình thức. Đáng nói hơn là tất cả những loại chung cư này chưa đi sâu nghiên cứu về những yếu tố xã hội. Vì vậy nó vẫn chưa thoát khỏi nội dung của chung cư thời bao cấp, chưa đáp ứng được nhu cầu của thực tế xã hội.
Cho đến hôm nay nhu cầu ở cho ra ở ngày càng cao, thu nhập của một số người khá hơn, với sự tích luỹ từ lâu đến nay khả năng mua đất cất nhà chỉ còn ở khu ngoại thành xa, còn khu vực nội thành sẽ rất khó khăn, do vậy họ hướng về mua chung cư có tiêu chuẩn tốt hơn trước. Xu thế xây dựng chung cư cao tâng trong nội thành với tiêu chuẩn tương đối cao đã hình thành. Công ty Phú Mỹ Hưng ở khu đô thị Nam Sài Gòn đã khởi xướng và khá thành công.
5.2. Kiến trúc công cộng
– Đây cũng là thời kỳ các công trình công cộng phúc lợi dịch vụ xã hội phát triển khá mạnh …
• Hầu như quận nào cũng có nhu cầu xây nhà văn hoá thanh thiếu nhi, nhà thi đấu TDTT, hồ bơi và các công trình hành chính – Nhiều nhà thi đấu và nhà văn hoá ra đời như Tân Bình, Lãnh Binh Thăng, Quân khu 7, hồ bơi Khánh Hội, Lam Sơn, các loại nhà văn hoá Quận 1, 4, 5, 8, 10, Gò vấp…
Nhà thi đâu quy mô dở dở dang dang, tính chất, tiêu chuẩn chưa cao, dùng để luyện tập thì hơi lãng phí, dùng để thi đấu thì chưa đạt yêu cầu, các kiến trúc không có gì đáng được chú ý.
Nhà văn hoá có cái quy mô quá lớn như nhà văn hoá Quận 1 kiến trúc dở cổ dở kim, công năng còn nhiều bất hợp lý. Nhà văn hoá Quận 10 có khá hơn nhưng cũng chưa có gì thật đặc sắc.
Công trình của tư nhân xây dựng như khu sân Lan Anh, là một đóng góp kịp thời đem lại hiệu quả, nhưng về kiến trúc quả thật vẫn còn rết non yếu, chưa đáp ứng dược yêu cầu chung.
Nhìn chung các công trình phúc lợi công cộng ở giai đoạn này xây dựng khá nhiều, tốn rất nhiều tiền của của Nhà nước, nhưng vẫn chưa đáp ứng được nhu cầu xã hội trên nhiều mặt, chưa đóng góp được gì nhiều cho bộ mặt kiến trúc cảnh quan đô thị. Thậm chí có công trình còn quá yếu kém như nhà văn hoá Quận Gò vấp.
Ngoài ra không ít quận và cả thành phố nữa xây dựng trụ sở cơ quan hành chính, hội trường thành những cơ ngơi khá lớn, khá tốn kém. Công trình đáng kể hơn là hội trường Thành uỷ thành phố và trụ sở UBND Quận 10 – Một công trình thì không có gì để bàn luận, còn một công trình thì có rất nhiều ý kiến khác nhau.
• Thời buổi thị trường mở cửa, nhà hàng cửa hiệu, khách sạn mini, văn phòng cho thuê mọc lên như nấm – có nhiều kiến trúc khá đẹp nhưng đa số đều chưa có sự đầu tư đúng mức về mặt kiến trúc và có phần hơi tuỳ tiện từ đường nét kiến trúc, trang trí đến vật liệu … Nổi bật hơn cả là những ngôi nhà phố được xây lên cao tầng như một cây tre miễu, hình thức kiến trúc dù có xoay xở đủ kiểu vẫn không điều chỉnh được hựp lý cái tỷ lệ rất mất cân đối ấy. Ngoài ra PCCC, an toàn thoát nạn vv… đều có vấn đề. Thiết nghĩ loại nhà ống cao tầng ấy đã đến lúc phải chấm dứt.