Vấn đề bảo tồn kiến trúc cảnh quan tại TP.HCM – P1

Thành phổ Hồ Chí Minh 300 năm tuổi, được coi là một thành phố trẻ – Từ khi hình thành đến nay thành phố lại trải qua rất nhiều biến động bởi chiến tranh trong nước và chiến tranh ngoại xâm. Từ cuối thế kỷ XVII đến cuối thế kỷ XIX là thời kỳ mở mang bờ cõi, ổn định ranh giới, rồi nội chiến, nên kinh tế chưa phát triển nhiều, đô thị chưa phát triển nhiều – Các kiến trúc xây dựng chủ yếu vật liệu bằng gỗ,- chỉ có một số công trình đáng kể là Thành Quy, sau đó là Thành Phụng, một số đình chùa lớn, như đình Nhơn Hoà, đình Tâng Kiểng, chùa Giác Lâm, Giác Viên.
Sau khi Pháp xâm lược, Thành Phụng bị phá bỏ, hầu hết nhà dân và đình chùa đều bị phá huỷ hoặc hư hỏng, số còn lại đến nay rất ít.
Một số số liệu vể sự hình thành và phát triển thời kì đầu của Sài Gòn – Gia Định:
– 1698 Nguyễn Hữu Cảnh lập Sài Gòn thành Trung tâm hành chính thương mại.
– 1772 Nguyễn Cửu Đàm xây luỹ “Bán Bích” quy hoạch các kiến trúc, các cơ quan công quyển và các phố chợ.
– 1790 Nguyễn Ánh xây Thành Quy – khẳng định Sài Gòn là trung tâm chính trị, dân cư và thương mại của cả miền Nam.
Cho đến nay hầu hết các công trình đều bị hư hỏng hoặc phá huỷ. Cuối thế kỷ XVIII sang đầu thế kỷ XIX khi người Pháp đã chiếm được Sài Gòn Gia Định và Nam Bộ họ mới có quy hoạch thành phố rõ ràng và bắt đầu xây dựng những công trình lớn. Nhưng chủ yếu tập trung vào cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX và hầu hết những công trình đó còn tồn tại đến ngày hôm nay.
Vậy Sài Gòn – thành phố Hồ Chí Minh còn lại được những di sản vật thể nào để gìn giữ bảo tồn và đối tượng để bảo tồn là những gì. Cho đến nay tất cả đều đã thống nhất quan điểm đối tượng để bảo tồn đó là:
Bất kì một công trình nào được xây dựng từ thời kỳ trước và trong thế kỷ XX, do bất kỳ ai xây dựng trên địa bàn thành phô Hồ Chí Minh nếu có những giá tri nhất đinh về lịch sử, văn hoá, về tôn giáo, về sinh hoạt cộng đồng, về kiến trúc, và vê sinh thái còn tồn tụi đến ngày hôm nay đều sẽ được trân trọng giữ gìn bảo tồn.
Những đối tượng như vậy không nhiều nhưng không phải là quá ít.

1. Các đối tượng gìn giữ bảo tồn
1.1. Đối tượng trước tiên là những công trình cổ nhất do cha ông chúng ta đã xây dựng nên như:
– Đình Thông Tây Hội xây dựng năm 1679 do dân Ngũ Quảng kéo vào xây dựng ở vùng Gò Vấp hiện nay còn khá nguyên vẹn.
– Ngôi chùa Huê Nghiêm thành lập năm 1721 tại thị trấn Thủ Đức – là một di tích Phật giáo quan trọng, nơi dừng chân sống đạo và hành đạo của nhiều vị danh tăng thâm uyên Phật học.
– Ngôi nhà xưa nhất ở gần Rạch Thị Nghè do Nguyễn Ánh cất cho Bá Đa Lộc dạy Hoàng tử Cảnh – 1799 Bá Đa Lộc chết đến năm 1900 toà giám mục mới di chuyên về số 180 đường Nguyễn Đình Chiểu hiện nay – ngôi nhà là một bộ mặt của quá khứ mang tính văn hoá kiến trúc, một khía cạnh văn minh tại một vùng đất mới mọc lên từ vùng đầm lầy kinh rạch (trích trong sách 300 năm Sài Gòn – thành phố Hồ Chí Minh của sở Văn hoá Thông tin thành phố Hồ Chí Minh).
Ngoài ra còn có một số đình chùa khác như chùa Giác Viên, Giác Lâm, Phụng Sơn Tự, Đồn Cây Mai, v.v… Đình Bình Hoà, đình Minh Hưng và nhiều công trình sau này như Lê Văn Duyệt, lăng Võ Di Nguy v.v… Cần được nghiên cứu khảo sát kĩ để đưa vào danh mục bảo tồn…

1.2. Đối tượng thứ 2 là những công trình do người Pháp xây dựng từ khi bắt đầu hình thành thành phố Sài Gòn đến đầu thế kỷ XX
– Những kiến trúc có sớm nhất ở thành phố Hồ Chí Minh cuối thế kỷ XIX:
1. Nhà thờ Chợ Quán – trên đường Trần Bình Trọng, Quận 5 – xây dựng bằng gỗ năm 1715 – sau năm 1890 Trương Vĩnh Ký xây lại.
2. Bệnh viện Chợ Quán – xây dựng năm 1862.
3. Bến cảng Nhà Rồng – xây dựng năm 1862.
4. Thảo cầm viên – xây dựng năm 1863.
5. Nhà Văn hoá lao động – Cercle Spertif Saigonais – xây dựng năm 1866.
6. Dinh Thống Soái Nam Kỳ – xây dựng năm 1863 – 1869. Công trình này đã bị phá bỏ, nay được thay vào là Dinh Thống Nhất (tức Dinh Độc Lập thời Ngô Đình Diệm).
7. Trường Lê Ọuý Đôn – xây dựng năm 1874.
8. Khách sạn Continental – xây dựng năm 1880.
9. Bưu điện thành phố – xây dựng năm 1890.
10. Nhà máy điện Chợ Quán – xây dựng năm 1896.
11. Nhà hát thành phố – xây dựng năm 1900.
– Những công trình xây dựng trước sau năm 1900:
Dinh Xã Tây (UBND Thành phố hiện nay), Nhà thờ Đức Bà (xây dựng xong năm 1880), Toà Khâm sứ (Bảo tàng Cách mạng), Toà án thành phố (1881 – 1885), Nhà Ngân hàng Việt Nam ở Bến Chương Dương (xây dựng nãm 1920), Hội trường Diên Hồng (nguyên là phòng thương mại, xây năm 1924), Ngân khố thành phố (1930), Viện Pasteur, các bệnh viện, các trường học, v.v…

1.3. Đối tượng thứ 3 là những công trình tôn giáo, thương mại, thờ phụng – dãy phố của các dân tộc khác xây dựng từ những thế kỷ trước: gồm có:
– Các Chùa Ông, Chùa Bà, Hội quán của người Quảng Đông, Phúc Kiến, Triều Châu ở khu vực quận 5.
– Các dãy phố và chợ – như phố Triệu Quang Phục, Chợ Lớn và các dãy phố xung quanh ở quận 5, quận 6…
– Một số nhà ở của người Hoa.
Các ngôi chùa Ân – Hồi ở khu vực quận 1.

1.4. Đối tượng thứ 4 là những công trình do các kiến trúc sư Việt Nam thiết kế xây dựng trước thế kỉ XX và đặc biệt là giữa thê kỉ XX.
– Trước thê kỉ XX có một số công trình do người Việt Nam thiết kế và xây dựng sau khi đã học tập được những kiến thức Phương Tây như:
• Tu viện dòng thánh Paolô (số 4 Tôn Đức Thắng) do ông Nguyễn Trường Tộ xây cất từ tháng 9/1862 với ngọn tháp kiểu Gôtic.
• Theo thiết kế của linh mục Bonttier (1920)
– Những công trình ở giữa thế kỉ XX như:
• Dinh Thống Nhất
• Thư viện Tổng hợp
• Chùa Vĩnh Nghiêm, một số các biệt thự, kể cả một số kiến trúc cao tầng như khách sạn Palace, khách sạn Bến Thành v.v…

1.5. Đối tượng thứ 5 là các cảnh quan đẹp của thành phố:
– Những tuyến đường có những hàng cây cao lớn.
– Khu vườn cây trước Dinh Thống Nhất.
– Vườn cây ở Bách Thảo, Tao Đàn, Dinh Thống Nhất, Bệnh viện Nhi Đồng 2, Viện Pasteur và một số trường trung học.
– Cầu Mong và kinh Bến Nghé.

1.6. Các địa danh nổi tiếng:
Địa đạo Củ Chi; – 18 thôn vườn trầu – Ngã ba Giồng
– An Phú Đông – Láng Le – Bàu Cò – Rừng Sác Cần Giờ.
Đây là những địa danh nổi tiếng về lịch sử và cả về sinh thái.

1.7. Những công trình xây dựng cuối thế kỷ XX, sau ngày giải phóng:
Sau ngày giải phóng, thành phố đã xây dựng khá nhiều công trình, nhưng rất nhiều công trình có giá trị lịch sử, văn hoá, nghệ thuật để được liệt hạng gìn giữ bảo tồn cho các thế hệ mai sau. Đây là điều thành phố và giới kiến trúc sư rất đáng suy nghĩ. Các công trình đáng gìn giữ bảo tồn là:
– Cải tạo Nhà Rồng thành Nhà lưu niệm Bác Hồ.
– Tượng đài Bác Hồ với các cháu thiếu nhi và vườn hoa trước trụ sớ UBND thành phô.
– Tượng đài Bà mẹ và nghĩa trang liệt sĩ thành phố.
Những công trình mà chúng ta đê lại cho mai sau chắc chắn sẽ ra đời trong thế kỷ sắp đến.