Vấn đề tái định cư, di dời, cư trú và mưu sinh tại TP.HCM

Trong các khu vực đô thị cũ hiện đang tồn tại rất nhiều khu ở lụp xụp, khu lấn chiếm đất công, lấn chiếm trên và ven kinh rạch.
Lân chiếm kinh rạch nằm trong mục tiêu giải tỏa đô thị đã rõ, nhưng người bị giải tỏa sẽ được di dời hay tái định cư tại khu vực khác.
Đối với các khu ở lụp xụp, khu lấn chiếm đâ”t công, mục tiêu của thành phô’ cũng là giải tỏa xây dựng lại, ai sẽ di dời, ai tái định cư?
Đối với các khu ở bán kiên cố – không ở mức lụp xụp hay ổ chuột cần được chỉnh trang nâng cấp để tiếp tục định cư hay phải di dời để xây dựng lại? Đây là những vân đề rất nhức nhối động chạm đến quyền lợi và cuộc sống của người dân và an sinh xã hội nói chung.
Trong thực tế ở các khu xây dựng lại, có một số người nhận tiền đền bù rồi chuyển đi nơi khác. Một số tái định cư một thời gian rồi lại di dời do không đủ khả năng trả tiền nhà hoặc do khó khăn trong kiếm sống, số tái định cư thật sự thường chiếm một tỷ lệ rất thấp, theo điều tra xã hội học, số này chỉ chiếm 20-30% người bị giải tỏa.
Theo chúng tôi vấn đề này đôì với người dân phụ thuộc chính vào điều kiện kiếm sống. Đa số người nghèo sống trong các khu lụp xụp đều không có nghề nghiệp ổn định và thu nhập rất thấp. Họ sống bám vào đường phô”, vào các khu chợ, các khu lao động tự do.
Có 2 điều kiện để cho người ta quyết định tái định cư hay phải di dời:

1. Có địa bàn hoạt động – có đất để làm ăn. Nêu chợ đâu mối Cầu Muối, Cầu Ông Lãnh di chuyển ra ngoài thì cư dân lao động nghèo sẽ rất khó bám trụ ở các phường cầu Ông Lãnh, phường Cầu Kho Quận 1… Nếu những hoạt động bán hàng rong, xích lô, ba gác… ở khu vực trung tâm thành phố bị hạn chê rồi đi đên nghiêm câm, trật tự an sinh được nâng cao thì số dân cư hỗn tạp ở khu vực Đồng Tiến-Mã Lạng và dân sống ven, trên kinh rạch buộc phải kiếm địa bàn khác để hoạt động. Việc tái định cư tại chỗ của họ là không hợp lý. Đồng thời tại nội thành cũ, nhât là khu trung tâm rất cần thiết phải di dời những cơ sở không đúng với chức năng khu trung tâm như các xí nghiệp sản xuất, các kho tàng bến bãi, các chợ dâu mối v.v… những người sống bám vào các cơ sở này chắc chắn phải di dời. Đối với họ không có yêu câu tái định cư tại chỗ.

2. Đa số người nghèo đều không có khả năng chi trả tiền mua nhà dù được bán với giá ưu đãi và trả góp. Những ngôi nhà chung cư mới xây dựng lại trên khu lụp xụp tưởng chừng như đổi đời cho những người từng sông trên kinh rạch hay trong khu ổ chuột. Nhưng thực tế cuộc sống của họ nếu không kém trước thì cũng chẳng hơn được bao nhiêu. Do vậy mua nhà thậm chí thuê nhà, nếu không có loại hình nhà thích hựp với khả năng chi trả của họ và những ưu đãi đặc biệt của Nhà nước thì rất khó có thể tiếp tục sông ở địa bàn cũ. Thực tế một số khu giải tỏa xây dựng ở các quận trung tâm và gần trung tâm hiện tượng không trả được tiền mua trả góp, tiền thuê nhà, hoặc tiền nợ khi vay để mua nhà… là rất phổ biến và trở thành gánh nặng cho người dân buộc họ phải bán lại nhà để ra đi. Theo điều tra xã hội học của chúng tôi thì các khu xây dựng nhà ở dành cho người bị giải tỏa thường không phục vụ được cho họ.
– Khu 1A-1B Nguyễn Đình Chiểu Quận 1 chỉ cồn 25% số người bị giải tỏa ở lại.
– Khu Khánh Hội Quận 4 hơn 85% số hộ bị giải tỏa đã ra đi.
– Chung cư Ngô Tất Tố 15 tầng Quận Bình Thạnh chỉ còn một hộ bị giải tỏa duy nhất ở lại.
– Chung cư 18 tầng Miếu Nổi thì hầu hết đã bán lại nhà để ra đi.
3. Mặt khác một số người lao động, cuộc sống của họ gắn bó
với các dịch vụ buôn bán tại các chợ và các phố phường đông đúc; một số trường hợp bị giải tỏa theo yêu cầu đầu tư địa ốc hoặc mở rộng, cải tạo hạ tầng kỹ thuật… nhưng cuộc sống của họ vẫn ở địa bàn tại chỗ, thì những trường hợp này có nhu cầu tái định cư tại chỗ thật sự.
– Trong số đó có những người có thể mua nhà chung cư mới và sống thích hợp với hoàn cảnh mới, nhưng có một sô” người khác không có điều kiện mua và sống tại các chung cư mới. Đây chính là đối tượng tái định cư tại chỗ khó giải quyết nhất.
– Tại các quận nội thành cận trung tâm và quận ven có thể xây dựng những khu nhà bán kiên cố hoặc chung cư tiêu chuẩn thấp để bán cho đối tượng này và tạo điều kiện cho họ nâng cấp dần ngôi nhà của mình.
– Nhưng ở khu trung tâm việc xây dựng những khu ở bán kiên cố hoặc tiêu chuẩn thấp phải được cân nhắc rất kỹ. Giữa lợi ích lâu dài của khu trung tâm với lợi ích của một số cư dân có những mâu thuẫn nhất định. Hoặc là phải vận động họ di dời tự do hoặc phải đền bù với số tiền khá lớn như trường hợp các công trình đầu tư nước ngoài, hoặc phải tìm cho họ có một cuộc sống tốt hơn tại nơi tái định cư mới, hoặc phải cưỡng bức…
– Đây là một vân đề lớn, vân đề chung của xã hội chứ không nằm trong phạm trù nhà ở.
Trong quá trình chỉnh trang cải tạo khu vực nội thành cũ, không tránh khỏi việc giải tỏa, di dời các cơ sở không phù hợp để xây dựng lại các cơ sơ hạ tầng kỹ thuật đô thị, các công trình công cộng và các khu ở mới. Việc giải tỏa di dời ảnh hưởng trực tiếp đến làm ăn sinh sống của một sô’ cư dân, ảnh hưởng đến an sinh xã hội.
Tuy nhiên không thể vì đặt vấn đề Ổn định xã hội trên hết mà đề ra yêu cầu phải tái định cư tại chỗ toàn bộ cư dân nằm trong diện giải tỏa. Tất yếu có một sô’phải di chuyển đến nơi ở mới. Tái định cư tại chỗ chỉ là sô’ người có cuộc sông gắn chặt với địa bàn cũ, và có khả năng (điều kiện vật chất và nếp sông phù hợp) sinh sông tại địa bàn cũ, nhất là khu trung tâm thành phô’. Quan điểm chỉ đạo hoạt động giải toả di dời tái định cư là phải tìm mọi cách để giảm bớt cái giá phải trả về mặt xã hội cho sô’ cư dân bị tác động trực tiếp và phải tạo điều kiện mới tôt hơn về sản xuất, thu nhập và an sinh của cư dân .
Người ra đi phải bảo đảm cho họ có một cuộc sống tốt hơn và ổn định hơn nơi ở cũ.
Người tái định cư tại chỗ tuỳ theo địa bàn và tính chất từng khu vực đô thị có thể sắp xếp, hỗ trợ cho họ cư trú ở những nơi họ thực sự có cuộc sống tốt hơn không chỉ là cư trú mà cả mưu sinh; hoặc bố trí cho họ ở những nơi mà ưu tiên trước nhất là phải có điều kiện mưu sinh tốt nhất, còn về mặt cư trú thì tạo điều kiện cho họ có thể dần từng bước nâng cấp cải tạo ngôi nhà của mình.
Đây là những vấn đề có tính nguyên tắc vồ việc giải tỏa, di dời trong đô thị.